3.5.11

Van de buurt en de stad


LOGISTIEK
Bovenstaande afbeelding (aan te klikken voor een vergroting) van de Stichting 1940-1945 dateert uit de jaren vijftig vermoedelijk en toont de vervoersstromen zoals die in de Tweede Wereldoorlog ons land beproefden. Men ziet hoe de Duitsers onze voorraden roofden, en ons vee. De hongertochten vanuit het Westen staan erop en Westerbork. Naar de deportaties van Joden blijft het, wat deze kaart aangaat, enigszins gissen.

De Nederlandse Spoorwegen zelf zou je er dat decennium niet over horen en erna evenmin. Meer valt op te maken uit een documentaire die 30.9.08 door ARTE is uitgezonden: Nach Fahrplan in den Tod. Over de soepel verlopen communicatie tussen de Nederlandse, Franse en Tsjechische spoorwegen enerzijds en hun Duitse collega's anderzijds bij de aanpak en uitvoering van de deportaties.

Als grootste werkgever van het land onthielden de Spoorwegen zich van de Februari-staking. De voornaamste zorg gold het 'overeind houden' van het bedrijf. Collaboratie met de bezetter vond al plaats vóór Wilhelmina's aanvankelijke oproep vanuit Londen tot samenwerking met het nieuwe regime. En in 1942, toen Westerbork aan de Duitsers werd overgedragen, negeerden de N.S. een oproep uit Londen om niet te collaboreren. In plaats ervan stelde men de Duitsers 148 treinen ter beschikking.

De plannen der nazi's met de Nederlandse Joden konden een ieder hier ter lande bekend zijn, aldus de makers van de documentaire, aangezien die Kerstavond 1942 in een radio-uitzending met zoveel woorden waren aangekondigd. Daarmee gaan ze voorbij aan het gegeven dat radio vóór de oorlog weliswaar volgroeid was tot een massamedium met navenant bereik, doch bezit van een toestel en bij gevolg luisterpraktijken van meet af aan banden was gelegd door middel van een vergunningenstelsel - compleet met plakzegeltjes.

Zo gezegd, zo gedaan. Vanaf april 1943 vertrokken elke zondagavond volgeladen wagons oostwaarts. Te Amsterdam fungeerde het Muiderpoort-station als opstapplaats. Om normale reizigers niet tot aanstoot te zijn, werden de Joden niet langs de normale route naar het perron gevoerd, maar via een kleine door-sluip zijgang. Daar waar wij nu de fietsenstalling weten. Onder het motto 'Das wird gemacht' weigerde geen enkele voorman deelname aan het gewapende vervoer. Aparte functionarissen reisden mee om het transport, waarvan gemiddeld één-derde de reis niet overleefde, aan de landsgrens over te dragen aan de Duitsers.
Voor dit vervoer van in totaal 107.000 Joden zond de N.S. Duitsland telkens gespecificeerde nota's. Men ziet aan de hand daarvan precies hoeveel voor welke personen werd gerekend, bijvoorbeeld 3.9.44 voor Anne Franks tochtje. De nota's voldeed men ginds uit opbrengsten van de verkoop van geroofde Joodse goederen.

In de documentaire toont een vrouw een foto genomen in het geheim door haar vader, van de drukte op treinstation Vught, nadat dit in 1943 als overslagplaats was aangewezen. Het is de enige foto die ervan bestaat. Met ons vroeg de vrouw zich af wat je in deze tijd zelf zou doen: je bekleedt, laten we zeggen, een functie in het management bij de N.S. en werd nu met een dergelijke taak belast.

De spoorwegen zijn nimmer ter verantwoording geroepen voor hun voorbeeldige medewerking. In Frankrijk deinsde de S.N.C.F. er niet voor terug een glossy kleurenfilm te doen produceren waarin heldhaftig verzet gesuggereerd werd. Monumenten aan het spoor bestaan er niet. Van Nederlandse zijde werden ooit één keertje excuses gemaakt, waarmee de kous af diende te zijn. Vraaggesprekken over het onderwerp zijn sindsdien stelselmatig geweigerd. Als enige hebben de Tsjechische spoorwegen recentelijk een treinstel ingericht als reizende tentoonstelling. Onder de naam Project Wagon poogt die met name jongeren een indruk te geven hoe een en ander in z'n werk ging.

Wie bij ons anno 2011 de officiële activiteiten rond 4 en 5 mei doorneemt, stuit op een expositie die een kleine doorbraak belooft. Tot medio juni is aan het Anton de Komplein in Zuidoost dee foto-expositie Sporen van het verleden te zien - een 'primeur voor Amsterdam. Centraal in deze tentoonstelling staan de Dodenspoorwegen in de Tweede Wereldoorlog'.
Nadere bestudering van de info leert ons vervolgens dat Nederland helaas buiten de boot is gevallen. De bewuste sporen verwijzen namelijk naar de Birma/Siam-spoorweg. 'In de afgelopen decennia is er veel verdwenen of veranderd; wat overgebleven is, zal verdwijnen door de tand des tijds. Net als de mensen die eraan gewerkt hebben. Een stuk "tastbare" geschiedenis verdwijnt langzaam maar zeker. Documentair fotograaf Raoul Kramer heeft de gevonden sporen in het landschap vastgelegd.'
Als fotograaf zou ik uiteraard eveneens de voorkeur geven aan Azië als bestemming voor een werkreis. Niettemin kan men voor volgend jaar gerust eens overwegen - zeg in het kader van de crisis - ietwat dichter bij huis een sporenjacht te organiseren. Nederland weet je, heeft zoveel meer te bieden dan je denkt.
→ Nach Fahrplan in den Tod




Op circa 800 adressen in de Oosterparkbuurt Joodse huishoudens gevestigd, die de oorlog niet overleefden. Wie waren deze bewoners? Frits Slicht, bekend van online-community Het Geheugen van Oost, deed onderzoek en presenteert zijn bevindingen.







ZICHTBAAR
Het Amsterdamse 4&5 mei Comité heeft alle Amsterdammers opgeroepen om hun huis op 4 mei te markeren als daar tijdens de Tweede Wereldoorlog Joden woonden die gedeporteerd zijn. Het is de bedoeling dat op straat zichtbaar is waar de 61.700 vermoorde Joden uit Amsterdam precies woonden.
'Zo wordt zichtbaar hoe Joods de hoofdstad was en hoe omvangrijk het drama', aldus het comité. 'De grootste aanslag die de stad meemaakte was niet op gebouwen maar op de bevolking gericht, op de Joden. Hadden ze geleefd dan was Amsterdam wellicht een andere stad geweest. Dit project maakt die vernietiging van menselijk leven voor ten minste één dag zichtbaar.'


De namen van de omgebrachte Amsterdamse Joden staan op het online Joods Monument.
Het genoemde comité heeft aan de hand van deze namenlijst en met hulp van het Joods Historisch Museum de adressen van alle Joodse huizen geïnventariseerd. Zo kwam een adressenlijst tot stand, die met toelichtingen en raambiljet eind april mee verspreid werd met Het Parool en op diverse locaties gratis verkrijgbaar is gebleven.
Bedoeling is dat Amsterdammers uitzoeken of zij in een huis wonen waarvandaan Joden zijn afgevoerd en zo ja de poster op 4 mei zichtbaar voor hun raam hangen. Op het online Joods Monument kan men een database raadplegen met informatie over voormalige bewoners.
→ Vrolikstraat
→ Derde Oosterparkstraat
→ Vierenzestig huis






*♪



1900